Komu przysługuje prawnik z urzędu?

Postępowanie sądowe dla wielu bywa bardzo skomplikowane już z samego założenia, niezależnie od wcześniejszych doświadczeń, ale także nierzadko bywa przerażające. Większość z nas z chęcią zleciłaby prowadzenie własnych spraw komuś innemu, kto zna się na prawie lepiej niż my sami. Dla niektórych ludzi pomoc taka może być jednak zbyt kosztowna. Dla nich właśnie ustawodawca przewidział możliwość skorzystania z profesjonalnej pomocy prawnej – z adwokata lub radcy prawnego, bez konieczności ich opłacania. W niniejszym opracowaniu wyłącznie pokrótce wskazać można podstawowe zasady przyznawania stronie postępowania sądowego w sprawach cywilnych, administracyjnych i karnych.

I tak, zgodnie z art. 117 k.p.c. i następne, w postępowaniu cywilnym ustanowienia adwokata lub radcy prawnego może domagać się strona postępowania. Będzie to więc powód, pozwany, interwenient uboczny, wnioskodawca czy uczestnik. Prawo to nie przysługuje świadkowi w cywilnym postępowaniu sądowym. Warunkiem jest złożenie wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego i jednoczesne złożenie oświadczenia,  z którego wynika, że wnioskujący nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a w przypadku osób prawnych –  jeżeli wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego. Z bogatego orzecznictwa sądowego wynika jednak, że nie chodzi tu o wykazanie niskiego dochodu strony. Sądy stoją bowiem na stanowisku, iż przejściowe trudności materialne strony nie są podstawą do uwzględnienia wniosku strony. Uznaje się bowiem, że strona w pierwszej kolejności powinna poczynić oszczędności we własnych dochodach, zanim zwróci się o pomoc do państwa. Nie może również wykazywać preferencji w zakresie spłat wierzytelności, czyli np. decydować się na spłatę kredytów z pominięciem kosztów pełnomocnika, które powinna ponieść. Okoliczności dotyczące stanu majątkowego są bardziej zaostrzone, jeśli chodzi o osobę prawną, albowiem Sądy uznają, że w procesie prowadzenia działalności gospodarczej osoby takie winny planować wydatki z uwzględnieniem konieczności posiadania środków finansowych na koszty procesu, a tym bardziej na pełnomocnika.

Mało tego, sam niedostatek nie wystarczy, aby sąd uwzględnił wniosek strony – sąd musi bowiem ocenić, czy udział radcy prawnego lub adwokata jest w sprawie potrzebny. Przy ustalaniu przesłanki niezbędności posiadania adwokata chodzi o to, „czy ze względu na właściwości osobiste strony (przykładowo niezdolność do samodzielnego działania, czy nieporadność), charakter sprawy, która przecież może być skomplikowana faktycznie lub prawnie, zachodzi potrzeba działania adwokata bądź radcy prawnego w sprawie” (tak np. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 31 stycznia 2014 r., V ACa 662/13).  Sądy konsekwentnie uznają, że potrzeba ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie zachodzi, jeżeli sprawa jest nieskomplikowana pod względem prawnym i faktycznym, a strona sama potrafi sobie poradzić w prowadzeniu procesu. Jak widać więc, potrzeba ta oceniana jest mając na uwadze konkretną sprawę sądową oraz konkretną osobę i jej sytuację faktyczną. Swoboda decyzyjna Sądu w zależności od konkretnej sytuacji uzasadniona jest tym, że co do zasady w przypadku przegrania procesu przez stronę, która korzystała z pełnomocnika z urzędu, to Skarb Państwa pokrywa jego koszty. Nie jest więc pełnomocnik niezbędny w każdym przypadku, aby nie obciążać budżetu państwa ponad wyjątkową konieczność. Jeśli natomiast osoba, która korzysta z pełnomocnika z urzędu, swoją sprawę wygra, koszty zastępstwa procesowego pokrywa przeciwnik, który sprawę przegrał, lub też pokrywane są one z roszczenia zasądzonego na rzecz wygranego.

Warto również dodać, że do wniosku złożyć należy oświadczenie o stanie rodzinnym według wzoru dostępnego na stronach Ministerstwa Sprawiedliwości, a bez którego to wniosek zostanie zwrócony. Ponadto, we wniosku tym można wskazać imiennie adwokata lub radcę prawnego, którego chcielibyśmy na naszego pełnomocnika, jednak niekoniecznie wniosek w tym zakresie zostanie uwzględniony. Rozwiązanie to okazuje się odpowiednie przede wszystkim wówczas, gdy strona uprzednio poczyniła już ustalenia z konkretnym adwokatem lub radcą prawnym co do możliwości podjęcia się przez niego reprezentacji lub gdy strona nie dysponuje wystarczającymi środkami finansowymi na kontynuowanie współpracy z pełnomocnikiem na dotychczasowych zasadach.

Jednocześnie pamiętać należy, iż sąd cofnie ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, jeśli okaże się, że okoliczności, na których podstawie je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. W takim przypadku strona sama zobowiązana będzie uiścić wynagrodzenie pełnomocnika, którego dla niej ustanowiono. Kolejnym rygorem mającym ograniczyć napływ bezzasadnych wniosków jest możliwość skazania strony przez sąd na grzywnę, jeśli strona we wniosku świadomie podała nieprawdziwe okoliczności, m.in. co do swojego stanu majątkowego.

W postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z art. 243 i następne ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, stronie (a więc m.in. skarżącemu decyzję organu administracyjnego czy uczestnikowi postępowania) również przysługuje tzw. prawo pomocy czyli prawo do zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.

W postępowaniu sądowo-administracyjnym, inaczej niż w cywilnym, o ustanowienie pełnomocnika można starać się wyłącznie jednocześnie z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych, a wniosek taki rozpoznawany jest łącznie i sąd może przyznać pomoc w zakresie całkowitym, czyli uwzględniając wniosek strony w całości lub tylko w zakresie częściowym – sąd może albo zwolnić stronę od kosztów, albo tylko ustanowić jej pełnomocnika.

Podobnie jak w postępowaniu cywilnym, przyznanie prawa pomocy uzależnione jest od wykazania swojego stanu majątkowego. Osoba fizyczna powinna więc wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania lub choćby pełnych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Osoba prawna winna z kolei wykazać, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jak wskazywał wielokrotnie Naczelny Sąd Administracyjny, „strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy” (m.in. postanowienie z dnia 14 maja 2014 r., I FZ 77/14). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa.

Wniosek o przyznanie pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach według ustalonego przez Radę Ministrów, dostępnego choćby na stronie internetowej warszawskiego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Jednocześnie, podobnie jak w postępowaniu cywilnym, prawo pomocy może zostać także przez sąd cofnięte w całości lub części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. Jak wynika z orzecznictwa, cofnięcie prawa pomocy może nastąpić w wypadku, gdy strona wprowadziła sąd w błąd, co do swojej sytuacji majątkowej, rodzinnej czy zdolności płatniczych (np. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 6 lutego 2008 r., II GZ 20/08).

W postępowaniu karnym, z uwagi na jego specyfikę, kwestia ta kształtuje się nieco odmiennie. Zgodnie bowiem z art.87 k.p.k. każda ze stron – poza oskarżonym, który ma prawo posiadać obrońcę w osobie adwokata, a także poza oskarżycielem publicznym, czyli np. prokuratorem – może ustanowić pełnomocnika. Warto wskazać, że przed sądem stronami są – poza oskarżonym i oskarżycielem publicznym – oskarżyciel posiłkowy, oskarżyciel prywatny, powód cywilny czy oskarżony.  Jednak w postępowaniu karnym pełnomocnika takiego może ustanowić osoba, która nie jest stroną, ale pod warunkiem, że wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Dotyczy to na przykład osoby udzielającej poręczenia majątkowego za oskarżonego czy osoby zobowiązanej do zwrotu korzyści majątkowej uzyskanej z przestępstwa. Z wyżej wskazanych przyczyny w postępowaniu karnym pełnomocnika może nawet ustanowić świadek w zakresie realizacji przysługujących mu uprawnień, np. w kwestii złożenia zażalenia na postanowienia w sprawie zachowania w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnienie jego tożsamości. Okoliczność jednak, czy udziału pełnomocnika wymagają interesy tej osoby, jest oceniania przez sąd, który może pełnomocnika nie dopuścić do udziału w sprawie.

Niemniej jednak – pomijając kwestię obrony oskarżonego, jako szczególnie uregulowaną – zgodnie z art. 88 k.p.k. w zw. z art. 78 § k.p.k. strony i osoby nie będące stronami również mogą domagać się ustanowienia pełnomocnika z urzędu, jeśli w należyty sposób wykażą, że nie są w stanie ponieść kosztów pełnomocnika bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Niewykazanie albo nienależyte wykazanie przez osobę tych okoliczności powoduje odmowę wyznaczenia pełnomocnika z urzędu, chociażby w rzeczywistości istotnie nie był on w stanie ponieść kosztów obrony. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem, to strona ubiegająca się o uzyskanie pomocy prawnej opłacanej ze Skarbu Państwa jest zobligowana do udokumentowania sytuacji materialnej, z której wywodzi swoje uprawnienia (Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28 lipca 2005 r., II KZ 33/2005).

Jak widać więc, co do zasady w każdym postępowaniu sądowym można złożyć wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie radcy prawnego lub adwokata, a wniosek taki wolny jest od opłat. Niemniej jednak wiedzieć należy, że celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP). Oznacza to więc, że nie jest to instytucja dla wszystkich i jak wielokrotndatkach, nieraz nawet spieniężyć posiadane mienie, a dopiero następnie ubiegać się o pomocie sądy podnosiły, najpierw potrzeba poczynić oszczędności we własnych wy państwa. I jeśli wniosek będzie uzasadniony, pomoc taka zostanie wnioskującemu przyznana.

Scroll to top

Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Dzięki nim możemy indywidualnie dostosować stronę do twoich potrzeb. Każdy może zaakceptować pliki cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce.