Pomoc w leczeniu bezpłodności nie tylko dla małżeństw

Leczenie niepłodności reguluje ustawa z dnia 25 czerwca 2015 r. (Dz. U. 2017 r. poz. 865 tekst jednolity ze zmianami). Określa ona zasady ochrony zarodka i komórek rozrodczych w odniesieniu do ich zastosowania w biologii i medycynie w związku z leczeniem niepłodności, sposoby leczenia niepłodności, w tym stosowania procedury medycznie wspomaganej prokreacji, zadania władz publicznych w zakresie ochrony i promocji zdrowia rozrodczego, warunki dawstwa, pobierania, przetwarzania, testowania, przechowywania i dystrybucji komórek rozrodczych oraz zarodków przeznaczonych do zastosowania w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji, zasady funkcjonowania ośrodków medycznie wspomaganej prokreacji oraz banków komórek rozrodczych i zarodków.

Zgodnie z art. 11 ust. 1 -3 tej ustawy, organy administracji rządowej, w zakresie swoich kompetencji określonych w przepisach dotyczących tych organów, są obowiązane do podejmowania działań na rzecz ochrony i promocji zdrowia rozrodczego. Organy jednostek samorządu terytorialnego, w zakresie swoich kompetencji określonych w przepisach dotyczących tych jednostek, mogą podejmować działania na rzecz ochrony i promocji zdrowia rozrodczego. Działania, o których mowa wyżej, w szczególności obejmują:

1) edukację w zakresie stylu życia chroniącego potencjał rozrodczy człowieka i zwiększającego szanse urodzenia zdrowego dziecka oraz celowości opieki prekoncepcyjnej;

2) ograniczanie emisji czynników mających szkodliwy wpływ na potencjał rozrodczy człowieka;

3) zapewnienie dostępu do informacji na temat czynników mających wpływ na potencjał rozrodczy człowieka;

4) uwzględnianie problematyki zdrowia rozrodczego w opiece zdrowotnej, w szczególności w odniesieniu do osób chorych przewlekle i niepełnosprawnych.

Określenie „w szczególności” oznacza, że wyliczenie tych zadań nie jest zamknięte, a jedynie przykładowe.

Ze względu na koszty, nie wszyscy mogą sobie pozwolić na leczenie niepłodności w drodze procedury zapłodnienia pozaustrojowego. Dlatego też w 2013 r., po raz pierwszy w historii, ruszył program finansowania zabiegów in vitro ze środków publicznych. Wprowadzony przez rząd PO-PSL program był realizowany od 1 lipca 2013 r. do 30 czerwca 2016 r. Z procedury skorzystało ponad 19 tys. par. Dzięki programowi, według stanu na dzień 11 września 2018 r., urodziło się 21.666 dzieci. Decyzją ministra Konstantego Radziwiłła z rządu PiS w połowie 2016 r. program został wygaszony, tym samym dostęp do leczenia niepłodności został ograniczony ze względu na jego wysokie koszty i z tej przyczyny brak powszechnej dostępności. W obecnych realiach prawnych ustawodawca polski nie obowiązuje więc jednolity, oparty na jednakowych przesłankach, program pomocy finansowej dla osób borykających się z problemami niepłodności pragnących skorzystać z metody pozaustrojowego zapłodnienia tzw. in vitro.

Dlatego też jedną z dróg udzielania dofinansowania takiego zabiegu są regulacje samorządowe, z której to drogi skorzystało już kilka miast w Polsce podejmując stosowne uchwały. Nie budzi żadnych wątpliwości, że zgodnie bowiem z art. 48 ust. 1. ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, programy zdrowotne może opracowywać, wdrażać, realizować i finansować Fundusz, a programy polityki zdrowotnej mogą opracowywać, wdrażać, realizować i finansować ministrowie oraz jednostki samorządu terytorialnego. Rodzaj i zakres takich programów zależy od zasobności samorządu, natomiast nad bezpieczeństwem i skutecznością kliniczną procedur czuwa Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji.

Dlatego kolejne miasta podejmują uchwały w tej kwestii wskazując, że „rodzina i macierzyństwo podlegają szczególnej ochronie Państwa. Wynika to z przepisu art. 71 Konstytucji RP. W związku z tym rolą Państwa jest podjęcie działań mających na celu zapewnienie możliwie jak najszerszego dostępu do świadczeń medycznych o potwierdzonej skuteczności, przezwyciężających skutki niepłodności” (uchwała nr XXXI/792/16 Rady Miejskiej w Łodzi z dnia 15 czerwca 2016 r.). „Rodzina i macierzyństwo podlegają szczególnej ochronie Państwa, co wynik,a z przepisu art. 71 Konstytucji RP […] Natomiast art. 16 Deklaracji Praw Człowieka stanowi, iż prawo posiadania potomstwa jest podstawowym prawem człowieka. W związku z tym rola Państwa jest też podjęcie działań mających na celu zapewnienie możliwie jak najszerszego dostępu do świadczeń medycznych o potwierdzonej skuteczności, przezwyciężających skutki niepłodności” (uchwała nr IV/63/19 Rady Miejskiej Wrocławia z dnia 17 stycznia 2019 r.). „Rodzina i macierzyństwo podlegają szczególnej ochronie Państwa. Wynika to z przepisu art. 71 Konstytucji RP. Przyjęta w czerwcu 2015 roku ustawa o leczeniu niepłodności rozpoznaje problem, jakim jest niepłodność, i zarazem prawo do jej skutecznego i bezpiecznego leczenia. W związku z tym rolą Państwa jest też podjęcie działań mających na celu zapewnienie możliwie jak najszerszego dostępu do świadczeń medycznych o potwierdzonej skuteczności, przezwyciężających skutki niepłodności. Art. 16 Deklaracji Praw Człowieka stanowi, iż prawo do posiadania potomstwa jest podstawowym prawem człowieka” (uchwała nr XLI/10/VII/2017 Rady Miasta Poznania z dnia 24 stycznia 2017 r.)

Program refundacji in vitro działa lub działał m.in. w następujących miastach: Warszawa, Wrocław, Kraków, Częstochowa, Sosnowiec, Łódź, Gdańsk, Poznań, Ostrów Wielkopolski, Bydgoszcz, Chojnice, Szczecinek, Słupsk, Tarnów Podgórny jak również dla całego powiatu pabianickiego i województwa mazowieckiego.

Przepisy prawa powszechnie obowiązującego w Polsce nie ograniczają możliwości skorzystania z procedury in vitro wyłącznie dla związków sformalizowanych w świetle prawa. W ustawie o leczeniu niepłodności z dnia 25 czerwca 2015 r. wskazano, że „biorczyni” to kobieta, u której stosuje się komórki rozrodcze przekazane w celu dawstwa partnerskiego albo dawstwa innego niż partnerskie albo zarodki przekazane w celu dawstwa zarodka. Dawstwem jest przekazywanie komórek rozrodczych lub zarodków w celu zastosowania u ludzi, natomiast dawstwem partnerskim jest przekazanie komórek rozrodczych przez dawcę – mężczyznę w celu zastosowania ich w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji u biorczyni pozostającej z dawcą w związku małżeńskim albo we wspólnym pożyciu potwierdzonym zgodnym oświadczeniem dawcy i biorczyni; w dawstwie partnerskim stosowane są komórki rozrodcze biorczyni. Ustawa ta nie ogranicza leczenia niepłodności wyłącznie do małżeństw, nie posługuje się pojęciem „żony” ani „męża”, a wręcz wyraźnie zezwala na stosowanie procedur medycznych u kobiety – biorczyni pozostającej we wspólnym pożyciu potwierdzonym zgodnym oświadczeniem dawcy i biorczyni.

W doktrynie wskazuje się, że „projekt rodzicielski realizować może (w charakterze pacjentów), wyłącznie para pełnoletnich małżonków lub partnerów odmiennej płci pozostających we wspólnym w pożyciu, potwierdzonym zgodnym oświadczeniem (art. 2 ust. 1 pkt 8 [u.l.n.]); wyłączony jest zatem dostęp do IVF (in vitro fertilisation) dla kobiet samotnych oraz związków osób tej samej płci. Z uwagi na wymóg wykazania niepłodności udokumentowanej medycznie (ewentualnie tzw. niepłodności bezwzględnej, możliwej do przezwyciężenia jedynie w drodze procedury IVF) niedopuszczalne jest stosowanie technik wspomaganej prokreacji z przyczyn społecznych (np. po zmianie płci), w tym także „dla wygody” (for convinience) i osiągnięcia subiektywnie pojmowanego interesu (np. mrożenie komórek jajowych w celu zabezpieczenia płodności zagrożonej ze względu na wiek przyszłej matki)” (K. Bączyk – Rozwadowska, „Procedura in vitro a poszanowanie autonomii prokreacyjnej pary realizującej projekt rodzicielski”, PiM 2017.4.10).

Dlatego też uchwały samorządowe w miastach wspomnianych wyżej także nie ograniczają możliwości skorzystania z programu tylko i wyłącznie przez małżeństwa. Na przykład, we Wrocławiu mówi się o „parach zgłaszających akces do programu” i wskazuje wymogi takie, jak stwierdzona przyczyna niepłodności lub nieskutecznego leczenia niepłodności w okresie 12 miesięcy poprzedzających zgłoszenie do programu, lub aby kobieta w dniu zgłoszenia do programu nie ukończyła 40-tego roku życia, wśród wymogów nie znajdziemy kryterium pozostawania w związku małżeńskim. Z kolei w uchwale Rady Miejskiej w Łodzi z dnia 15 czerwca 2016 r. wyraźnie znaleźć można odesłanie do ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o leczeniu niepłodności: „do programu zostaną zakwalifikowane pary, niemogące zrealizować planów rozrodczych poprzez naturalną koncepcję, które spełniają następujące kryteria: […] pozostają w związku małżeńskim lub partnerskim (zgodnie z definicją dawstwa partnerskiego określona w art. 2 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 25 czerwa 2015 r. o leczeniu niepłodności)”. Natomiast w Poznaniu wskazano: „Program zapewnia możliwość skorzystania z procedury zapłodnienia pozaustrojowego i metod wspomaganego rozrodu parom, u których stwierdzono niepłodność, a inne możliwości terapeutyczne nie istnieją lub zostały już wykorzystane […] Do programu zostaną zakwalifikowane pary nie mogące zrealizować planów rozrodczych poprzez naturalną koncepcję, które spełniają następujące kryteria: wiek kobiety mieści się w przedziale 20-43 lata w/g rocznika urodzenia; spełniają ustawowe warunki podjęcia terapii metodą zapłodnienia pozaustrojowego w ramach dawstwa partnerskiego lub innego niż partnerskie, lub przystąpienia do procedury dawstwa zarodka; są mieszkańcami miasta Poznania”. Ani razu w uchwale nie użyto słowa żona, mąż, małżonek czy małżeństwo.

Podsumowując, z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o leczeniu niepłodności, niedopuszczalne stało się korzystanie z zabiegu in vitro „na życzenie”, przez kobiety samotne (możliwość taką przewiduje m.in., Dania czy Hiszpania), zniknęła również opcja zamrożenia i przechowywania komórek rozrodczych w celu zabezpieczenia płodności ze względów innych niż medyczne. W świetle obowiązujących przepisów do dokończenia procedury in vitro niezbędny jest partner. Obecnie do in vitro podchodzić mogą pary heteroseksualne (małżeństwa lub związki nieformalne), które wcześniej wykorzystały wszystkie inne metody leczenia niepłodności – ustawa nie dopuszcza możliwości przeprowadzenia zabiegów in vitro u osób żyjących w związkach jednopłciowych. Dodać należy, że ustawa ta uwzględnia dyrektywy Unii Europejskiej, którym podlegają wszystkie kraje członkowskie.

Na marginesie dodać należy, że 6 listopada 2018 r. grupa posłów złożyła projekt nowelizacji kilku ustaw w związku z ochroną zdrowia i życia dzieci poczętych metodą in vitro, który zakładał m.in. ograniczenie tej metody tylko do małżeństw. Rzecznik Praw Obywatelskich wyraził wówczas spore wątpliwości, wskazując, że ustrojodawca nie zawęża interpretacji pojęcia rodzina jedynie do rodzin zakładanych przez małżeństwa, a konstytucyjna ochrona rozciąga się także na rodziny zakładane przez osoby pozostające w innych związkach. Zdaniem Rzecznika, art. 18 jaki i 72 Konstytucji nie mogą być postrzegane jako wykluczające dostęp do tej metody dla osób pozostających w konkubinacie. Ostatecznie projekt ustawy nie został przyjęty, spotkał się przy tym z surową krytyką. Stanowisko to jest sygnałem, że ograniczenie możliwości dofinansowania zabiegów in vitro jako sposobu na leczenie niepłodności, tylko do par małżeńskich, traktowane jest jako niezgodne z Konstytucją i prawem unijnym.

Ograniczenie dofinansowania zabiegów in vitro tylko do małżeństw, uznać należałoby za niezgodne z Konstytucją RP (zgodnie z art. 18 Konstytucji pod ochroną Rzeczpospolitej Polskiej znajduje się nie tylko małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, ale także rodzin,a macierzyństwo i rodzicielstwo. Zgodnie zaś z art. 71 Konstytucji, państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych). Potwierdził to Rzecznik Praw Obywatelskich w swoim stanowisku z 2018 roku, wskazując, że ustrojodawca nie zawęża interpretacji pojęcia rodzina jedynie do rodzin zakładanych przez małżeństwa, a konstytucyjna ochrona rozciąga się także na rodziny zakładane przez osoby pozostające w innych związkach. Stanowisko to znajduje wyraz w obowiązującej od 2015 roku ustawie o leczeniu niepłodności, która umożliwia korzystanie z zabiegów in vitro zarówno małżeństwom, jak i parom pozostającym w związkach nieformalnych. Mając na uwadze hierarchię aktów prawnych, którą wywodzi się z Konstytucji (art. 87), źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. Akt prawa miejscowego jak akt niższego rzędu, nie może być sprzeczny z aktem wyższego rzędu, jakim jest ustawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie we wszystkich uchwałach, które podjęły poszczególne miasta decydując się na dofinansowanie zabiegów in vitro.

Scroll to top

Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Dzięki nim możemy indywidualnie dostosować stronę do twoich potrzeb. Każdy może zaakceptować pliki cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce.