Zasady ponoszenia odpowiedzialności karnej skarbowej

Fundamentalną zasadą warunkującą ponoszenie odpowiedzialności karnej, w tym także skarbowej, jest zasada nullum crimen sine lege. W ustawie z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. 2020 poz. 19 tekst jednolity ze zmianami, zwanym dalej k.k.s.) możemy ją odnaleźć w art. 1 § 1 ustawy, który stanowi, że odpowiedzialności karnej za przestępstwo skarbowe lub odpowiedzialności za wykroczenie skarbowe podlega ten, kto popełnia czyn społecznie szkodliwy, zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Jak wynika z art. 53 § 1 k.k.s., kodeks karny skarbowy jest wyłącznym źródłem dla przestępstw i wykroczeń skarbowych.

Warunkiem uznania, że konkretne zachowanie jest czynem zabronionym przez k.k.s. jest stopień społecznej szkodliwości wyższy niż znikomy (art. 1 § 2 k.k.s.). Z jednej strony jest to wymóg dla ustawodawcy, który powinien uznawać czyny za karalne tylko wtedy, gdy noszą w sobie określony ładunek społecznej szkodliwości. Z drugiej strony oznacza to, że mogą zdarzyć się sytuacje, w których konkretne zachowania, wypełniające znamiona czynu zabronionego, mogą okazać się społecznie szkodliwe jedynie w znikomym stopniu lub w ogóle. W takiej sytuacji nie mamy do czynienia z przestępstwem, czyli postępowanie powinno być umorzone (art. 113 k.k.s. w zw. z art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k.).

Odpowiedzialność karna skarbowa oparta jest na zasadzie winy, co oznacza, że konieczne jest postawienie sprawcy czynu zarzutu z powodu jego popełnienia (nullum crimen sine culpa). Sprawca musi być więc zdolny do zawinienia, czyli mieć ukończone 17 lat w chwili czynu (art. 5 § 1 k.k.s.), mieć zdolność rozpoznania znaczenia popełnionego czynu i kierowania swoim postępowaniem (art. 11 k.k.s.) oraz nie może pozostawać w usprawiedliwionym błędzie co do jego znamion, bezprawności czy karalności (art. 10 k.k.s.). W przypadku czynów polegających na zaniechaniu, do kolejnych warunków odpowiedzialności należy zaliczyć skutek – taki czyn zabroniony może być popełniony tylko przez osoby, które zostały obarczone prawnym obowiązkiem zapobiegnięcia temu skutkowi. Warto dodać, że w prawie karnym skarbowym większość czynów ma właśnie taki charakter.

Podobnie jak w kodeksie karnym, także w k.k.s. umyślne lub nieumyślne mogą być przestępstwa i wykroczenia skarbowe, ale nie wina (art. 4 k.k.s). Oznacza to, że czyn zabroniony popełniony jest umyślnie, jeżeli sprawca ma zamiar jego popełnienia, a nieumyślnie, jeżeli sprawca popełnia go na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach. Klauzula umyślności z art. 4 § 1 k.k.s. zakłada, że każdy typ czynu zabronionego opisany w części szczególnej jest typem umyślnym, o ile nie zawiera znamienia nieumyślności. Warto dodać, że k.k.s. wyjątkowo rzadko penalizuje zachowania nieumyślne.

Co do zasady zabroniony uważa się za popełniony w czasie, w którym nastąpiło zachowanie sprawcy (art. 2 § 1). Sytuacja ta wymaga doprecyzowania w niektórych przypadkach – np. przy czynie ciągłym będzie to czas ostatniego zachowania podjętego dla wykonania powziętego uprzednio zamiaru. Z kolei w przypadku współdziałania czasem popełnienia będzie zrealizowanie znamion określonej formy współdziałania, zaś w przypadku zaniechania czas będzie wyznaczany końcowym momentem, w którym nie można już zrealizować obowiązku. Określenie czasu ma istotne znaczenia dla ustalenia, czy w chwili jego popełnienia był to czyn zabroniony, czy popełniła go osoba zdolna do ponoszenia odpowiedzialności, czy można jej przypisać winę, od kiedy biegnie przedawnienie karalności, ale jest także istotne przy konkretyzowaniu innych elementów. Np. zgodnie z art. 53 § 14 k.k.s. mała wartość jest to wartość, która nie przekracza dwustukrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia, a wysokość tę ustala się według wskaźników obowiązujących w czasie popełnienia czynu zabronionego, nie zaś z czasie orzekania.

Drugim istotnym elementem jest miejsce popełnienia czynu – zgodnie z art. 3 § 1 k.k.s., czyn zabroniony uważa się za popełniony w miejscu, w którym nastąpiło zachowanie sprawcy, albo gdzie skutek stanowiący znamię czynu zabronionego nastąpił lub według zamiaru sprawcy miał nastąpić (zasada wszędobylstwa), a lokalizacje te mają równorzędne znaczenie prawnokarne. Dodatkowo, przy odpowiedzialności karnoskarbowej obowiązuje zasada terytorialności, zgodnie z którą przepisy kodeksu stosuje się do sprawcy – obywatela polskiego, ale też cudzoziemca – który popełnił czyn zabroniony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jak również na polskim statku wodnym lub powietrznym, chyba że kodeks stanowi inaczej. Warto wskazać, że k.k.s. dokładnie w czterech przypadkach przewiduje również możliwość pociągania do odpowiedzialności karnej skarbowej w Polsce za czyny zabronione popełnione za granicą.

Za czyn zabroniony odpowiada nie tylko sam sprawca, ale wszyscy, którzy wykonują czyn wspólnie i w porozumieniu, a także ten kto kieruje jego wykonaniem przez inną osobę lub wykorzystując uzależnienie innej osoby od siebie, poleca jej wykonanie takiego czynu (art. 9 § 1 k.k.s). Wszystkie te formy sprawstwa są przewidziane zarówno dla realizacji przestępstw, jak i wykroczeń skarbowych (czego nie ma w przypadku zwykłej odpowiedzialności za wykroczenia). Dodatkowo odpowiedzialność ponosi się za podżeganie i pomocnictwo, jednakże już tylko w przypadku przestępstw skarbowych. Zasadą jest jednak, że każdy odpowiada za siebie, czyli w granicach własnej umyślności lub nieumyślności i niezależnie od odpowiedzialności pozostałych sprawców. Tak więc okoliczność tzw. ściśle osobistą, która wyłącza, łagodzi albo zaostrza odpowiedzialność karną, ale która nie stanowi znamienia czynu zabronionego (np. nieletniość, stan psychiczny, uprzednią karalność lub niekaralność), uwzględnia się tylko do sprawcy, którego ona dotyczy (tak np. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 marca 2014 r., III KK 396/13). Są to zasady indywidualizacji winy oraz indywidualizacji odpowiedzialności karnej.

Za szczególne uregulowanie należy uznać to przewidziane w art. 9 § 3 k.k.s., zgodnie z którym za przestępstwa i wykroczenia skarbowe odpowiada jak sprawca także osoba fizyczna, która zajmuje się sprawami gospodarczymi, w szczególności finansowymi, innych podmiotów gospodarczych. Wyjaśnić należy, że „zajmować się” sprawami można z mocy przepisu prawa (np. członek zarządu spółki handlowej), na mocy decyzji (np. syndyk ustanowiony przez sąd), na podstawie umowy (o pracę, zlecenia itp.), ale również poprzez faktyczne ich wykonywanie (prowadzenie rachunkowości przez żonę). Jest to oczywiste, skoro podmiotem postępowania karnego skarbowego nie mogą być osoby prawne, albowiem odpowiedzialność taką można przypisać jedynie osobie fizycznej.

Reasumując, odpowiedzialności karnej skarbowej podlega osoba fizyczna po ukończeniu 17 roku życia, która popełniła czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, społecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy i można jej postawić zarzut z powodu jego popełnienia, a nie zachodzi żadna okoliczność wyłączają jej winę.

Scroll to top

Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Dzięki nim możemy indywidualnie dostosować stronę do twoich potrzeb. Każdy może zaakceptować pliki cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce.